Delaware

Delaware
State of Delaware
Flaga stanowa Delaware Pieczęć stanowa Delaware
Przydomek: The First State Pierwszy stan
Dewiza: Liberty and Independence
Państwo	Stany Zjednoczone
Stolica	Dover
Język urzędowy	angielski
Mieszkańcy	Delawarean
Gubernator	Jack Markell (D)
Największe miasto	Wilmington
Powierzchnia  • ogółem  • lądowa  • wodna  • % wodna	na 49. miejscu 6452 km² 5068 km² 1387 km² 21,5 %
Szerokość Długość Wzniesienie  • najwyższe  • średnie  • najniższe	48 km 161 km   137 m 18 m 0 m
Szerokość geograficzna	38°27'N – 39°50'N
Długość geograficzna	75°2'W – 75°47'W
Populacja (2000)	na 45. miejscu 917.092 (2012)
Gęstość (2000)	na 6. miejscu 179 os./km²
Piramida wieku
Wejście do Unii  • kolejność  • data	1 7 grudnia 1787
Strefa czasowa Czas letni	UTC-5:00 UTC-4:00
ISO 3166-2	US-DE
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

Delaware

Ten artykuł jest częścią serii: Polityka stanu Delaware Gubernator Jack Markell Zgromadzenie Ogólne Izba Reprezentantów Senat Delegacja do Kongresu Sąd Najwyższy Podział administracyjny Polityka USA Wikiprojekt Polityka

Delaware (wymowa:/ˈdɛləwɛər/ DEL-ə-wair) – stan w USA, na wschodnim wybrzeżu, w regionie Stanów Środkowoatlantyckich, na Nizinie Atlantyckiej, nad Zatoką Delaware. Na zachodzie i południu graniczy ze stanem Maryland, na północy ze stanem Pensylwania, a na północnym wschodzie z New Jersey. Jeden z trzynastu stanów pierwotnych. Leży na obszarze Niziny Nadbrzeżnej i obok Florydy jest najniżej położonym stanem USA. Nazwa stanu pochodzi od Thomas West, trzecie hrabiego De La Warr, angielskiego arystokraty i pierwszego gubernatora kolonialnego stanu Wirginia, na którego cześć został nazwany również przylądek Henlopen.

Delaware znajduje się w północno-wschodniej części półwyspu Delmarva. Jest drugim najmniejszym, szóstym najsłabiej zaludnionym i szóstym pod względem gęstości zaludnienia stanem USA. Delaware dzieli się na trzy hrabstwa: New Castle, Kent i Sussex. W hrabstwach Sussex i Kent największą rolę w gospodarce rozgrywa rolnictwo, natomiast w New Castle jest nią przemysł.

Przed przybyciem Europejczyków w XVI w., Delaware był zamieszkany przez plemiona Delawarów (na północy) i Nanticoke (na południu). W 1631 r. przybyli tu pierwsi Europejczycy, którymi byli Holendrzy. Zamieszkiwali obszar położony w pobliżu dzisiejszego miasta Lewes, który został przyłączony do kolonii Zwaanendael.

Duża część ziem uprawnych leży poniżej 18 m n.p.m. Na południu tereny bardziej piaszczyste i mniej urodzajne.

Drugi od końca pod względem wielkości stan USA po Rhode Island. Pierwszy, który ratyfikował Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Stąd przydomek: First State.

Historia

• 1609 – na teren zajmowany dzisiaj przez stan dotarła ekspedycja Henry'ego Hudsona, angielskiego żeglarza i odkrywcy
• po 1638 – powstało pierwsze osiedle (zbudowane przez Szwedów) – Fort Christine (obecnie Wilmington)
• 1655 – kolonia przeszła na własność Holendrów z Nowego Amsterdamu (dziś Nowy Jork)
• 1664 – obszar Delaware został przyłączony do Prowincji Pensylwanii (kolonia stała się własnością Wielkiej Brytanii)
• 1703 – kolonia Delaware otrzymał ograniczoną autonomię
• 1776 – kolonia została przekształcona w stan po uzyskaniu niepodległości przez Stany Zjednoczone
• 1787 – na terenie stanu został wprowadzony zakaz sprowadzania murzyńskich niewolników
• 7 grudnia 1787 – zgromadzenie stanowe ratyfikowało Konstytucję Stanów Zjednoczonych (kolonia stała się pierwszym stanem USA)
• 1861-1865 – wojna secesyjna. Mimo, że był to stan niewolniczy Delaware walczył po stronie Unii

Etymologia

Pochodzi od nazwiska Tomasza Westa, lorda De La Warr, pierwszego gubernatora Kompanii Wirginijskiej. Początkowo nazwano tak rzekę, później nazwę nadano zamieszkującemu te tereny plemieniu Indian.

Geografia

Mapa stanu Delaware

Dwunastomilowy łuk

Diagram dwunastomilowego łuku, linii Mason-Dixon i "klinu". Niebieskie i białe obszary znajdują się w całości w stanie Delaware, oprócz małego skrawka terenu na zachodnim skraju niebieskiego kola, należącego do stanu Maryland.

Staw Blackbird znajdujący się na terenie lasu stanowego Blackbird, w hrabstwie New Castle

Łąka znajdująca się na północ od Fox Den Rd., wzdłuż Szlaku Delawarów, w Obszar naturalny Middle Run Valley, obszarze naturalnym Middle Run Valley.

Zachód słońca w Woodbrook (hrabstwo New Castle)

Delaware jest drugim od końca pod względem wielkości stanem USA – jego długość wynosi 154 km, natomiast szerokość od 14 do 56 km, co daje powierzchnię 5060 km^2..

Granice Delaware są wyznaczone przez granicę ze stanem Pensylwania od północy, rzekę Delaware i Ocean Atlantycki od wschodu, a od zachodu i południa przez stan Maryland. Niewielkie obszary stanu są też usytuowane za wschodnią stroną estuarium rzeki Delaware, i te obszary graniczą na lądzie z New Jersey. Określenie północnej granicy stanu jest nietypowe. Większość z niego to łuk o okręgu o promieniu 12 mil (19.3 km) i środku w kopule budynku sądu w New Castle i jest znany jako Twelve Mile Circle. Jest to jedyna zaokrąglona granica międzystanowa w USA.

Granica ta rozciąga się od brzegu stanu New Jersey, po czym biegnie łukiem o długości 19 km wzdłuż rzeki Delaware. W pobliżu doliny, w sąsiedztwie stanu Maryland, granica zmierza na zachód. Około kilometr dalej granica ta kieruje się na południe. W pobliżu drogi międzystanowej U.S. Route 50 granica kieruje się na wschód, do wybrzeża Oceanu Atlantyckiego w mieście Ocean City. Klin o powierzchni 3 km, leżący w północno-zachodniej części stanu Delaware, przy zbiegu granic stanów Maryland i Pensylwania, na skutek problemów wiążących się z osiemnastowiecznymi technikami pomiarowymi stał się przedmiotem ciągnącego się przez wiele lat sporu pomiędzy otaczającymi go stanami, rozstrzygniętego na korzyść Delaware dopiero w 1921 roku.

Stan Delaware, razem z hrabstwami wschodniego wybrzeża należącymi do Maryland i dwoma hrabstwami Wirginii, tworzą Półwysep Delmarva, który rozciąga się wzdłuż Oceanu Atlantyckiego.

Topografia

Ukształtowanie powierzchni stanu Delaware ma charakter równinny. Stan ten posiada najniżsżą średnią wysokość ze wszystkich stanów USA. Jego najwyższym wzniesieniem jest Ebright Azimuth, znajdujący się w pobliżu szkoły Concord High School- jego wysokość wynosi 137 m n.p.m. W północnym krańcu Delaware znajduje się płaskowyż Piedmont, charakteryzujący się pofałdowanym terenem oraz licznymi wzgórzami. Resztę obszaru Delaware zajmuje Nizina Atlantycka charakteryzująca się płaskim, piaszczystym i, w niektórych miejscach, bagnistym terenem. Granica między Piedmontem a Niziną Atlantycką biegnie wzdłuż drogi stanowej Delaware Route 2 biegnącej między miastami Newark i Wilmington. Wzdłuż zachodniej granicy Delaware biegnie grzbiet o wysokości od 23 do 24 metrów, który oddziela dorzecza rzeki Delaware od wschodu i zatoki Chesapeake.

Klimat

Delaware znajduje się w strefie przejściowej między wilgotnym klimatem subtropikalnym i klimatem kontynentalnym. Pomimo niewielkich rozmiarów (ok. 160 km długości z północy na południe) istnieją znaczne różnice w średniej temperaturze oraz opadach śniegu między hrabstwami Sussex i New Castle. W południowej części stanu panuje łagodniejszy klimat i dłuższy okres wegetacyjny niż w jego północnej części. Najwyższa temperatura powietrza w Delaware, zanotowana 21 lipca 1930 r. w Millsboro, wynosiła 43 °C. Najniższa temperatura, zanotowana 17 stycznia 1893 r. również w Millsboro, wynosiła -27 °C.

Środowisko

Przyroda stanu Delaware jest dosyć zróżnicowana. Hrabstwo New Castle jest porośnięte przez lasy nadbrzeżne północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych (składające się głównie z lasów mieszanych) oraz mieszane lasy dębowe, typowe dla tej części Stanów Zjednoczonych Hrabstwa Sussex i Kent są porośnięte przez środkowoatlantyckie lasy nadbrzeżne, składające się z lasów iglastych. Park stanowy Trap Pond jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ miejsc w USA, gdzie rosną cypryśniki błotne.

Zarządzanie środowiskiem

Stan Delaware zapewnia subwencję w celu odtworzenia środowiska skażonego przez odpady.

Demografia

Delaware ma 767 303 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:

• język angielski – 89,07%,
• język hiszpański – 6,25%.

Religia

Dane z 2008 roku:

• protestantyzm – 47%
  • Zjednoczony Kościół Metodystyczny (53,7 tys. wiernych)
  • bezdenominacyjni (23 tys.)
  • Kościół Episkopalny (10,8 tys.)
  • Kościół Prezbiteriański USA (9,9 tys.)
  • Afrykański Kościół Metodystyczno-Episkopalny (9,4 tys.)
  • Południowa Konwencja Baptystów (7,4 tys.)
  • Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce (6,5 tys.)
  • Zbory Boże (5,7 tys.)
• katolicyzm – 27% (182,5 tys.)
• bez religii – 19%
• judaizm – 2%
• prawosławie – 1%
• pozostali – 4%

Hrabstwa Delaware

Nazwa	Rok założenia	Stolica	Ludność	Powierzchnia (km²)	Nazwane od	Strona WWW
Kent	1680	Dover	126 697	1103	Hrabstwo Kent, Anglia	[1]
New Castle	1664	Wilmington	500 265	1528	Miasto New Castle	[2]
Hrabstwo Sussex	1680	Georgetown	156 638	2429	Hrabstwo Sussex, Anglia	[3]
SUMA			783 600	5061

Edukacja i nauka

Uniwersytety

• University of Delaware (Newark, oddziały w: Dover, Wilmington, Lewes, Georgetown)
• Delaware State University (Dover, oddziały w: Wilmington, Georgetown)
• Wesley College (Dover)
• Drexel University (oddział w Wilmington)
• Widener University (szkoła prawa, zlokalizowana w Wilmington)
• Goldey-Beacom College (Pike Creek Valley, przedmieście Wilmington)
• Wilmington College (New Castle, oddziały w: Dover, Georgetown, Rehoboth Beach)
• Delaware Technical and Community College

Mapa stanu Delaware

Inne informacje

• Klimat: umiarkowany ciepły, na pograniczu z podzwrotnikowym morskim; opady roczne ok. 1140 mm, średnia dobowa temperatura powietrza (na północy stanu) od 30 st.C w lipcu do -5 st.C w zimie.
• Główne rzeki: Delaware, Brandywine, Christiana
• Roślinność:
• Liczba parków stanowych: 13
• 5 największych miast: Wilmington, Dover, Newark, Milford, Seaford (rok 2000)
• Dewiza: Liberty and Independence (Wolność i niepodległość)
• Symbole: kurak błękitny, ostrokrzew amerykański, kwiat brzoskwini
• Przemysł i bogactwa naturalne:
  • chemiczny (barwniki, nylon, wyroby petrochemiczne)
  • rolnictwo: hodowla drobiu, uprawa soi, kukurydzy, fasoli i szparagów
  • turystyka (liczne zabytki)
  • Kanał Chesapeake i Delaware – główna arteria komunikacyjna, dostępna nawet dla statków oceanicznych
• Sławni ludzie: Joe Biden, Annie Jump Cannon, Howard Pyle, Oliver Evans