Arizona

Arizona
State of Arizona
Flaga stanowa Arizony Pieczęć stanowa Arizony
Przydomek: Stan Wielkiego Kanionu
Dewiza: Ditat Deus
Państwo	Stany Zjednoczone
Stolica	Phoenix
Język urzędowy	angielski
Mieszkańcy	Arizonan, Arizonian
Gubernator	Doug Ducey
Największe miasto	Phoenix
Powierzchnia  • ogółem  • lądowa  • wodna  • % wodna	na 6. miejscu 295 254 km² 294 312 km² 942 km² 0,32 %
Szerokość Długość Wzniesienie  • najwyższe  • średnie  • najniższe	500 km 645 km   3851 m 1250 m 21 m
Szerokość geograficzna	31°20′N-37°N
Długość geograficzna	109°03′W-114°50′W
Populacja (2000)	na 20. miejscu 5 130 632
Gęstość (2000)	na 36. miejscu 17,43 os./km²
Piramida wieku
Wejście do Unii  • kolejność  • data	48 14 lutego 1912
Strefa czasowa Czas letni	UTC-7:00 UTC-6:00
ISO 3166-2	US-AZ
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

Apache

Cochise

Coconino

Gila

Graham

Greenlee

La Paz

Maricopa

Mohave

Navajo

Pima

Pinal

Santa Cruz

Yavapai

Yuma

Hrabstwa w stanie Arizona

Grand Canyon

Arizona (wymowa:/ærɪˈzoʊnə/) – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący z Meksykańskimi stanami Sonora i Kalifornia Dolna, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem.

Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

Geografia

Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.

Historia i etymologia nazwy

Pierwotną, nadal obecną, ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy wyjaśnili dopiero w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza „dąb” a ona – „dobre miejsce”. Całość, o znaczeniu „miejsce gdzie rosną dobre dęby”, została z czasem skrócona przez opuszczenie litery „t”, jako że ciąg „tz” nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.

Gdy w 1836 na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto kilka sporych brył srebra, poszukiwacze skarbów ruszyli w drogę, zatrzymując się zazwyczaj w wiosce Arizonac, nazywając zniekształconą nazwą wioski całe eksploatowane terytorium.

• • 1539 – Marcos de Niza penetrował obszar w poszukiwaniu „Siedmiu Złotych Miast”.
  • XVI wiek – obszar penetrowali hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
  • 1692 – ojciec Euzebio Kino założył pierwszą misję.
  • 1776 – armia hiszpańska budowała pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
  • 1821 – Hiszpania przekazała terytorium Arizony Meksykowi.
  • 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wszedł w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
  • 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
  • 1863 – Arizona została odrębnym terytorium.
  • 1871 – prezydent Ulysses Grant wysłał wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
  • 1886 – zakończyła się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo został rozbity.
  • 14 lutego 1912 – wstąpienie do Unii (jako 48 stan z kolei).
  • 1973 – powstała jedna z większych zapór wodnych na świecie – New Cornelia Tailings.

Ruchy secesyjne wewnątrz stanu

Dnia 10 lutego 2011 r., politycy i działacze reprezentujący co najmniej trzy partie polityczne uruchomili stronę „Start our State” na Facebooku, dążąc do oderwania pewnych terytoriów od Arizony. Pomysł ten po raz pierwszy został zaproponowany w 1980 roku przez Hugh Holuba, zaczął się rozwijać po artykule na pierwszej stronie „Arizona Daily Star” z 24 lutego 2011 roku. Około 1986 zaproponowano odseparowanie od Arizony Gila River (pomiędzy Phoenix i Tucson), po wyborze gubernatora Evana Mechama, który zanim został usunięty z urzędu, anulował płatny urlop w stanowe obchody dnia Martina Luthera Kinga.

Pojawiają się propozycje utworzenia z hrabstwa Pima i sąsiednich hrabstw stanu Baja Arizona. Hrabstwo to, samo w sobie jest większe niż New Jersey i Connecticut, a także ma większą populację niż Vermont i Delaware.

Demografia

Według spisu z 2010 roku, Arizonę zamieszkiwało 6 392 017 ludzi.

Najpowszechniej używanymi językami są:

• język angielski – 72,58%,
• język hiszpański – 21,57%,
• język nawaho – 1,54%.

Polonia w Arizonie

Według spisu w 2000 roku, w Arizonie zamieszkuje około 120 tys. osób pochodzenia polskiego.

W większości zgrupowani są w okolicach Phoenix. Co rok organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.

Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii.

Szkoły przy parafialne są miejscem, gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej.

System polityczny

Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Arizony, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.

Gospodarka

Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.

Transport

Wjazd do Arizony z Nowego Meksyku na Interstate-10

W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów.

Droga krajowa US 93 wiodąca Kingman w Arizonie do Las Vegas w Nevadzie

Są dwie ważne autostrady międzystanowe na osi Wschód-Zachód. Na północy, omijając rezerwat Nawaho przecina stan Autostrada międzystanowa nr 40. W Arizonie jest ona w większości poprowadzona wzdłuż drogi Route 66 (Chicago-Los Angeles), która ma obecnie charakter historyczny z licznymi muzeami i atrakcjami turystycznymi. Na południu stanu prowadzi Autostrada międzystanowa nr 10 łącząc Teksas (El Paso) z Kalifornią Południową. Pomiędzy miastami Tuscon i Phoenix odchodzi od niej Autostrada międzystanowa nr 8 na wiodąca przez Yumę do San Diego na wybrzeżu Pacyfiku.

Nie ma autostrady przecinającej cały stan w kierunku północ-południe, ze względu na Grand Canyon i tereny rezerwatów Indiańskich na północy. Rolę pionowej arterii spełniają trzy drogi prowadzące od Nogales na granicy z Meksykiem do Flagsteff (Autostrada międzystanowa nr 19, następnie fragment Autostrady międzystanowej nr 10 oraz od Phoenix Autostrada międzystanowa nr 17). Obie autostrady (nr 17 i 19) mimo nazwy międzystanowe zaczynają się i kończą w Arizonie. Północno-zachodniej części granicy z Utah nie można pokonać jadąc z południa ze względu blisko 400 km odcinek Wielkiego Kanionu. Droga US 180 będąca przedłużeniem arterii pionowej od Flagstaff dochodzi tylko do Parku Narodowego Wielkiego Kanionu.

Jedynymi sąsiednimi stanami, które nie mają połączenia autostradami z Arizoną są Nevada i Utah, jednak z tym pierwszym połączenie jest drogą expresową, czterojezdniową nr US 93 z Kingman do Las Vegas a z Utah drogami US 89 oraz US 191 wiodącymi przez rezerwaty Indian Nawaho oraz Hopi.

Religia

Kościół Zborów Bożych (od wewnątrz) w Phoenix

• protestantyzm – 40%
• Kościół katolicki – 25%
• mormoni – 4%
• żydzi – 1%
• buddyści – 1%
• niereligijni – 22%.

Do największych grup religijnych w 2010 roku, należały (wzrost w ciągu 10 lat):

• Kościół katolicki: 930 001 wiernych 4,6%
• Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich: 392 918 55,9%
• Protestantyzm bez denominacyjny: 281 105
• Południowa Konwencja Baptystów: 126 830 8,4%
• Zbory Boże: 123 713 49,4%

• Zjednoczony Kościół Metodystyczny: 54 977 3,3%
• Kościoły Chrześcijańskie i Kościoły Chrystusowe: 48 386 45,9%
• Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce: 42 944 38,1%
• Kościół Luterański Synodu Missouri: 26 322 5,4%
• Kościół Prezbiteriański USA: 26 078 22,3%
• Kościół Episkopalny: 24 853 20,1%
• Kościół Adwentystów Dnia Siódmego: 20 924 81,7%

Dodatkowe informacje

Arizona

Ten artykuł jest częścią serii: Polityka stanu Arizona Gubernator Jan Brewer Legislatura Izba Reprezentantów Senat Delegacja do Kongresu Sąd Najwyższy Podział administracyjny Polityka USA Wikiprojekt Polityka

• Klimat: podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy; średnia temperatura powietrza latem powyżej 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C.

Phoenix	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru
Średnia temperatura maksymalna(°C)	15,2	17,5	21,2	25,1	30,2	33,4	35,1	35,2	32,4	26,7	20,0	15,5
Średnia temperatura minimalna(°C)	9,2	11,9	13,4	16,8	22,8	29,4	32,2	30,9	26,7	20,3	13,8	9,8
Średnia temperatura(°C)	12,4	14,6	17,2	21,3	25,9	31,2	34,0	32,8	29,9	23,8	16,1	12,5
Opady(mm)	21,1	19,6	27,2	6,4	4,1	2,3	25,1	23,9	19,1	20,1	18,5	23,4
Źródło: US National Climatic Data Center

• Główne rzeki: Kolorado, Gila River
• Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta
• Liczba hrabstw: 15
• Największy okręg (liczba ludności): Maricopa (3072 tys.)
• Liczba parków stanowych: 28
• 5 największych miast: Phoenix, Tucson, Mesa, Scottsdale, Glendale
• Dewiza: Ditat Deus (Bóg wzbogaca)
• Przydomek: Grand Canyon State
• Znaczenie przydomku: Stan Wielkiego Kanionu
• Symbole: kwiat kaktusa Saguaro, strzyż kaktusowy, drzewo paloverde

• Przemysł i bogactwa naturalne:
  • bogate złoża rud miedzi, cynku, ołowiu, uranu, molibdenu, srebra, złota i pumeksu
  • rolnictwo, przede wszystkim uprawa owoców cytrusowych, bawełny i hodowla zwierząt
  • turystyka

• Uczelnie:
  • University of Arizona, Tucson (http://www.arizona.edu/)
  • Arizona State University, Tempe (http://www.asu.edu/)
  • Northern Arizona University, Flagstaff (http://www.nau.edu/)

• Sławni ludzie: Cochise, Geronimo, Linda Ronstadt, Erskine Caldwell, Percival Lowell, Chester Bennington, John McCain, Melody Thornton, Ashley Roberts, Wyatt Earp, Frank Lloyd Wright, Jordin Sparks, Stephenie Meyer, Joe Jonas,

• Szczególne atrakcje: parki narodowe
  • Wielki Kanion Kolorado (Grand Canyon Colorado)
  • Park Narodowy Skamieniałego Lasu (Petrified Forest National Park)
  • Park Narodowy Saguaro (Saguaro National Park)

• • Malowana Pustynia (Painted Desert)
  • Meteor Crater

Ciekawostki: W Tucson znajduje się największe na świecie skupisko teleskopów.

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Stanu Arizona (ang.)